Een enkele keer komt er een vondst boven water waarvan je hart niet alleen sneller gaat kloppen, maar zelfs een slagje overslaat. Dat geldt zeker voor deze prachtige onderkaak van een grottenleeuw (zie foto). Dit bijzondere fossiel werd eind januari 2010 door een kotter opgevist ten zuiden van de Bruine Bank, zo’n negentig kilometer ten westen van IJmuiden. De onderkaak stamt uit de laatste ijstijd en is tussen de 11.000 en 100.000 jaar oud.
Het gaat om een bijna complete linker kaakhelft, waarin nog twee kiezen bewaard zijn gebleven. De voorste kleinere kies ontbreekt, evenals de hoektand (zie foto van bovenaanzicht). De hoektanden van katachtigen zijn banaanvormig (conisch), waardoor ze minder stevig in de kaak zijn verankerd dan de kiezen.
Grootste kat ooit
De grottenleeuw (Panthera leo spelaea) is de grootste kat die ooit heeft geleefd. Uit onderzoek aan skeletresten is gebleken dat hij tenminste tien procent groter moet zijn geweest dan de ons bekende Afrikaanse leeuwen.
Het dier leefde op de mammoetsteppe, een enorm uitgestrekte en koude grasvlakte waar ook de Noordzee deel van uitmaakte. Tijdens de laatste ijstijd lag de bodem van de Noordzee droog, omdat veel water in de vorm van landijs was opgeslagen. De mammoetsteppe vormde het leefgebied van onder andere wolharige mammoeten, steppewisenten, muskusossen, rendieren, grottenberen en grottenhyena’s.
Zeldzame vangst
Er zijn van grottenleeuwen veel minder botten gevonden dan bijvoorbeeld van mammoeten en steppewisenten. De reden is dat het aantal roofdieren in elke fauna veel kleiner is dan het aantal planteneters. Roofdieren staan aan de top van de voedselpiramide. Van de totale mammoetfauna bestond misschien maar zo’n vijf procent uit roofdieren.
Het mag duidelijk zijn dat de onderkaak van de grottenleeuw een heel bijzondere vangst is. Bovendien is het één van de gaafste exemplaren van ons land. Zelfs de uitsteeksels van het kaakgewricht zijn bewaard gebleven.
De tweepuntige scheurkies zat zo los in de kaak, dat hij apart kon worden gefotografeerd. Gelukkig is de kies bij het opvissen niet uit de kaak gevallen.
Collectie Naturalis
In de collectie van Naturalis worden 51 skeletresten van de grottenleeuw bewaard. Verreweg de meeste botten (37 stuks) zijn opgevist bij de Bruine Bank.
De Bruine Bank is een verhoging van de zeebodem midden op de Noordzee. De zee is hier maar zo’n twintig meter diep. Het gebied is onder vissers goed bekend. Door de jaren heen zijn er heel wat fossiele botten opgevist, waaronder dus ook botten van de grottenleeuw.
De kaken en hoektanden van de grottenleeuw spreken het meest tot de verbeelding. Naturalis heeft in totaal acht onderkaken (de één wat completer dan de andere), en drie hoektanden uit bovenkaken. Twee onderkaken en één hoektand zijn opgevist bij de Bruine Bank.
Ook in andere natuurmusea en in particuliere collecties worden botten van de grottenleeuw bewaard. In Ecomare op Texel is een vrijwel complete onderkaak te zien, die in 2005 bij de Bruine Bank werd opgevist.
Auteur: Alice van Duijn/NCB Naturalis